Zeytinlerin hikâyesi
Türkiye'de yetişen beş zeytini, yetiştiği yerle ve yağının karakteriyle anlatıyoruz. Bu zeytinlerden yarışmalar için küçük partiler hâlinde yağ sıktık; çeşidin adını taşıyan tenekeler yakında sitede.
Salamurada kırma yeşil zeytin, İzmir. Fotoğraf: Doğan Alpaslan Demir, Pexels
Domat
Çok yakındaYetiştiği yer: Kökeni Manisa'nın Akhisar ilçesi. Coğrafi işaret sınırı Akhisar, Gölmarmara, Salihli, Turgutlu, Saruhanlı ve Kırkağaç ilçelerini kapsar.
Kullanım: Çoğunlukla yeşil sofralık zeytin; yağı da üretilir.
Coğrafi işaret: Akhisar Domat Zeytini; 2022'den beri Akhisar Domat Zeytinyağı da tescilli.
Karakteri
Meyvesi iri ve silindiriktir, kilogramda yaklaşık 140 tane çıkar; et oranı yüksektir. En çok çekirdeği çıkarılıp doldurulan yeşil zeytin olarak işlenir, kırma ve çizik yeşil zeytin olarak da satılır.
Yağı orta düzeyde meyvemsi, acı ve yakıcıdır; Uluslararası Zeytin Konseyi bu üç özelliğin dengeli olduğunu yazar.
Hikâyesi
Domat, 1990'dan beri Tarım ve Orman Bakanlığı'nın tescilli zeytin çeşitleri listesindedir ve Uluslararası Zeytin Konseyi'nin dünya zeytin çeşitleri kataloğunda yer alır.
Ağacı kuvvetli gelişir, geniş ve yayvan bir taç yapar. Zeytin yeşil olum dönemine ekimin ilk yarısında ulaşır ve siyaha çok geç döner. Sofralık Domat yeşilken toplanır; coğrafi işaret kuralları hasadın elle, kasalara yapılmasını ister.
Gemlik çeşidi zeytin ağaçları. Fotoğraf: Kızıldeniz, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, kırpıldı
Trilye
Çok yakındaÇeşidin resmi adı: Gemlik. Trilye bu çeşidin yöresel adlarından biridir; Kara, Kaplık ve Kıvırcık adları da kullanılır.
Yetiştiği yer: Kökeni Bursa'nın Gemlik ilçesi. Gemlik Zeytini coğrafi işaretinin sınırı Gemlik, İznik, Orhangazi ve Mudanya ilçelerini kapsar.
Kullanım: Çoğunlukla siyah sofralık zeytin; yağı da üretilir.
Coğrafi işaret: Gemlik Zeytini, Türkiye'de 2003'ten, Avrupa Birliği'nde 2023'ten beri korunan menşe adı.
Karakteri
Kabuğu ince ve ete sıkıca yapışıktır, eti kalın, çekirdeği küçüktür. Olgunlaştıkça rengi bordodan siyaha döner; hasat ekim sonundan aralık sonuna kadar sürer. Meyvenin yağ oranı yüzde 28 ile 35 arasındadır.
Yağı orta düzeyde meyvemsi, hafif acı ve orta düzeyde yakıcıdır.
Hikâyesi
Tirilye, Mudanya'ya bağlı bir Marmara kıyı yerleşimidir; antik adı Trigleia'dır. 1963'te Zeytinbağı adını aldı, 2012'de yeniden Tirilye oldu. Yakınında Bizans dönemine ait Pelekete Manastırı'nın kilise kalıntıları durur.
Osmanlı arşiv belgelerine göre 1810'larda Gemlik, Mudanya, Orhangazi ve İznik'te üretilen siyah sofralık zeytin saray ve donanma için toplanıyordu.
Queen Elisir'in zeytinleri de bu sınırın içinden, Orhangazi ve İznik bahçelerinden geliyor.
Herakleia kalıntıları arasında zeytin ağaçları, Bafa Gölü, Milas. Fotoğraf: Adrian Farwell, Wikimedia Commons, CC BY 3.0, kırpıldı
Tekir
Çok yakındaAdı: Tescilli bir çeşidin adı değil, Ege'de birden fazla zeytine verilen yöresel bir ad.
Hangi zeytin: Uluslararası Zeytin Konseyi kataloğu Tekir'i Memecik'in yöresel adları arasında sayar. Manisa'nın Saruhanlı ilçesinde ise benekli görünümü nedeniyle tekir denen bir sofralık zeytin yetişir.
Coğrafi işaret: Büyükbelen Tekir Zeytini, 2024'ten beri.
Karakteri
Büyükbelen Tekir Zeytini iri, uzun ve silindiriktir. Erkenci bir zeytindir; yeşilken, eylül ve ekim aylarında toplanır ve sofralık olarak işlenir.
Tekir adıyla anılan Memecik ise ağırlıkla yağlık bir zeytindir; özellikleri aşağıdaki Memecik bölümünde.
Hikâyesi
Büyükbelen'de zeytine tekir adı, meyvesinin üzerindeki benekler nedeniyle verilir. Coğrafi işaretin sınırı Büyükbelen ve Çullugörece mahallelerini kapsar; bu sınırın içinde en az 600 yaşında zeytin ağaçları bulunur ve hasat zamanı bir kültür ve zeytin festivali düzenlenir.
Mastaura antik kentinde Roma hamamı kalıntısı ve yaşlı bir zeytin ağacı, Nazilli, Aydın. Fotoğraf: Erdalkara, Wikimedia Commons, CC0
Memecik
Çok yakındaYetiştiği yer: Kökeni Muğla. Güney Ege'de Aydın, İzmir ve Muğla'da, en çok Büyük ve Küçük Menderes vadilerinin eğimli ve dağlık arazilerinde yetişir. Ege Bölgesi'nin en yaygın zeytin çeşididir; Aydın'daki zeytinin yaklaşık yüzde 75'i Memecik'tir.
Diğer adları: Uluslararası Zeytin Konseyi kataloğuna göre Taşarası, Aşıyeli, Gülümbe, Şehir, Yağlık ve Tekir.
Kullanım: Ağırlıkla yağlık; erken hasat edildiğinde yeşil ve siyah sofralık olarak da işlenir.
Coğrafi işaret: Aydın Memecik Zeytinyağı ve Milas Zeytinyağı, Türkiye'de ve Avrupa Birliği'nde korunan menşe adları.
Karakteri
Meyvesi iri ve ovaldir, ucunda küçük, meme biçimli bir çıkıntı vardır. Kilogramda yaklaşık 200 tane çıkar; yağ oranı yüzde 24 civarındadır.
Aydın Memecik Zeytinyağı'nın tescil belgesi yağı yoğun meyve kokulu olarak tanımlar: çağla badem, yeşil elma ve taze kesilmiş çimen notaları taşır, acılığı ve yakıcılığı belirgindir. Rengi yeşilden altın sarısına uzanır.
Aynı çeşitten yapılan Milas Zeytinyağı ise farklı tanımlanır: rengi sarı ile yeşil arasındadır, orta düzeyde meyvemsidir ve turunçgil kokuları öne çıkar. Ağızda çok hafif bir acılık bırakır, yakıcı değildir.
Bazı karşılaştırmalı çalışmalarda Memecik yağlarının toplam fenol içeriği Ayvalık ve Gemlik yağlarından yüksek bulunmuştur; bu değer bölgeye, hasat zamanına ve olgunluğa göre değişir.
Hikâyesi
Adını meyvenin ucundaki küçük çıkıntıdan alır. Kuraklığa dayanıklıdır ve çoğunlukla yamaçlarda, dağlık arazide yetişir.
Aydın'da zeytin antik Yunan, Roma, Bizans, Aydınoğulları ve Osmanlı dönemlerinde de yetiştiriliyordu; ildeki zeytincilik ve zeytinyağı ticaretinin geçmişi 2.000 yılı aşar. Zeytincilik bölgede özellikle İzmir ile Aydın arasındaki demiryolunun yapılmasıyla gelişti.
Aydın'ın dağlık kesimlerinde yabani zeytin (delice) ağaçları Memecik ile aşılanarak kültür zeytinine dönüştürülür. Delice üzerine aşılanan Memecik ağaçları uzun ömürlüdür; 80 ila 100 yıl verim verir, gençleştirme budamasıyla yeniden verime alınabilir.
Ayvalık Adaları'nda zeytinlik. Fotoğraf: Ahmet Ali Arslan, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Edremit
Çok yakındaDiğer adları: Ayvalık, Edremit Yağlık, Ada zeytini, Midilli ve Şakran. Hepsi aynı çeşidin adıdır.
Yetiştiği yer: Kökeni Edremit. Kuzey Ege kıyısında, Çanakkale'nin Ezine ve Ayvacık ilçelerinden Balıkesir'in körfez ilçelerine ve İzmir'in Dikili, Bergama ve Aliağa ilçelerine uzanan alanda yetişir. Edremit ve Havran'daki zeytin ağaçlarının neredeyse tamamı bu çeşittir.
Kullanım: Ağırlıkla yağlık; yeşil çizik sofralık zeytin olarak da işlenir.
Coğrafi işaret: Ayvalık Zeytinyağı 2007'den beri tescilli; Edremit Zeytinyağı 2023'ten beri Avrupa Birliği'nde de korunan menşe adı.
Karakteri
Meyvesi orta büyüklükte, silindirik ya da yuvarlağa yakındır; yaklaşık yüzde 85 et ve yüzde 25 yağ içerir.
Ayvalık Zeytinyağı'nın tescil belgesi taze çimen, enginar, çağla badem, yeşil domates, yeşil elma ve yeşil erik aromalarını sayar; en sık hissedilenler yeşil çimen ve enginardır. Meyvemsilik çoğunlukla hafif ile orta şiddettedir, erken hasat yağlarında acılık ve yakıcılık artar.
Hikâyesi
Edremit Körfezi, Kaz Dağları ile Madra Dağı arasında kalan kıyıdır. Zeytinlikler gündüz denizden, akşam dağlardan esen rüzgârla serinler; kışın dağlara düşen kar eriyip yeraltı suyunu besler.
Kaz Dağları antik çağda İda Dağı olarak bilinir; mitolojide Hera, Athena ve Afrodit arasındaki güzellik yarışmasının burada geçtiği anlatılır.
Antik Adramytteion'daki kazılarda bulunan Edremit tipi zeytin çekirdekleri, kandiller, amforalar ve küpler, körfezde zeytinin en az 2.000 yıldır yetiştirildiğini gösterir. 1515 tarihli bir fermanda Yavuz Sultan Selim'in ramazan için Edremit'ten sekiz fıçı zeytin istediği kayıtlıdır.
Kaynaklar
- Türk Patent ve Marka Kurumu, coğrafi işaret tescil belgeleri: Akhisar Domat Zeytini, Akhisar Domat Zeytinyağı, Gemlik Zeytini, Büyükbelen Tekir Zeytini, Aydın Memecik Zeytini, Aydın Memecik Zeytinyağı, Ayvalık Zeytinyağı, Kuzey Ege Zeytinyağları.
- Uluslararası Zeytin Konseyi, Dünya Zeytin Çeşitleri Kataloğu: Domat, Gemlik, Memecik.
- Avrupa Birliği tescilleri: Gemlik Zeytini (2023/1166), Aydın Memecik Zeytinyağı (2024/445), Aydın Memecik Zeytinyağı başvurusu (C/2023/384), Edremit Zeytinyağı (2023/1489), Edremit Körfezi Yeşil Çizik Zeytini şartnamesi.
- Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü, Zeytin Çeşitleri (2022); TÜRKPATENT, Milas Zeytinyağı.
- AB Türkiye Delegasyonu, Aydın Memecik Zeytini; Gemlik Zeytini.
- Kelebek, Kesen ve Selli (2015), International Journal of Food Properties.
- Yinsel (2017), Hacettepe Üniversitesi; Sabah, 26 Ocak 2012.
- Go Türkiye, Balıkesir.